Almanya’dan çarpıcı Türkiye raporu: Kurumlar felce uğratıldı


RTE

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi Türkiye’yi iyi mi bir ülkeye dönüştürdü? Erdoğan ne umdu, ne buldu? Felce uğratılan kurumlar ve demokrasi onarılır mı? SWP araştırması bu soruları yanıtlıyor, çarpıcı tespitler aktarıyor.
Almanya’nın elit fikir kuruluşlarından Bilim ve Siyaset Vakfı (SWP), yeni raporunda Türkiye’deki cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini mercek altına aldı.
2018’de yürürlüğe giren “Türk tipi cumhurbaşkanlığı” sisteminin, siyasette ve devletin işleyişinde yol açmış olduğu değişimin incelenmiş olduğu araştırma, çarpıcı tespitler içeriyor.
Sinem Adar ile Günter Seufert tarafınca kaleme alınan ve yeni hükümet sisteminin iki buçuk senelik bilançosunu gözler önüne seren raporda, 2021 yılının Türkiye’si şu tespitlerle betimleniyor:
“Artık meclis daha kuvvetsiz, güçler ayrılığı baltalanmış durumda, yargı siyasallaştı, kurumlar felce uğratıldı, ekonomik sıkıntılar artıyor ve otoriter pratikler yargı sürüyor.”
42 sayfalık raporda, yasama, yürütme ve yargı alanında yaşanmış olan son gelişmeler değerlendirilirken, Türkiye’de demokrasi ve temel haklar alanında gerilemelere dikkat çekiliyor.
“Meclis zayıfladı, yargı işlevsizleşti”
Yürütmenin, meclisin bütçe şeklinde mevzularda kalan yetkilerine bile müdahale ettiğine işaret edilen raporda, yasamanın zayıfladığı, karşıcılık milletvekilleri üstünde de baskıların arttığı vurgulanıyor. Milletvekillerinin dokunulmazlıklarının kaldırılıp kriminalize edildiklerine işaret edilen raporda, “Anayasa açıkça ihlal edilerek, mecliste yapılmış konuşmalar bile, kanunların esnek bir halde yorumlandığı, gerçeklerin çarpıtıldığı, ceza kovuşturmalarına yol açabiliyor” tespiti yer ediniyor.
Giderek artan siyasallaşmanın yargıya da büyük zarar verdiği belirtilen, “yargı mensuplarının bağımsız karar almaktan korkar hale geldiklerine” dikkat çekilen araştırmada, Türkiye’deki yeni sistemle bürokrasinin de “büyük seviyede felce uğramış olduğu” aktarılıyor.
“Siyaset nüzul”
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, “cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini” savunurken, bunun daha etkin bir yönetim anlayışı getireceğini, “işlevsiz” ve “hantal” olmakla eleştirdiği bürokrasiyi de küçülteceğini söylüyordu.
Sadece SWP’nin raporuna nazaran yeni sistemle beraber atılan adımlar sonucunda siyaset küçülmedi, aksine, oluşturulan yeni birimler, kamu çalışanları sayısındaki artışla daha da büyüdü.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi iki yılı geride bıraktı
Ülke genelinde işsizliğin artmasına rağmen, kamuda işe alımların arttığına, Haziran 2020 itibarıyla kamuda çalışan sayısının neredeyse beş milyona yaklaştığına dikkat çekilen raporda, “Kamudaki bu süratli büyümeye karşın devlet idaresi felce uğramış görünüyor” gözlemi aktarılıyor.
Buna neden olan nedenler sıralanırken, AKP Hükümeti’nin 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminden görevli tuttuğu Gülen yapılanmasına mensup ya da mensup olduğu varsayılan kişileri tasfiye etmesi, bunların yerine meydana getirilen liyakattan uzak görevlendirmeler hatırlatılıyor.
Başbakanlığın lağvedilmesi, binden fazla ofisin bulunmuş olduğu Cumhurbaşkanlığı sarayında meydana getirilen görevlendirmelere yer verilen raporda, kamu bürokrasisindeki bir öteki mühim problem şu ifadelerle aktarılıyor:
“Yeni atama kararları, büyük seviyede kalite ve liyakat esas alınarak değil, bir dini cemaate ya da siyasal partiye üyelik, Erdoğan ve ailesine yakınlık şeklinde, yerine getirilecek vazife ile ilgisi olmayan, dışsal etkenler dikkate alınarak alınıyor.”
“Parti ile kamu arasındaki sınır buharlaşıyor”
AKP’nin, iktidarının ilk yıllarında bilhassa polis, yargı, danışma ve orduda Gülen destekçilerine yolu açtığına, darbe girişimi sonrasında ise bu kesimin tasfiyesine yöneldiğine işaret edilen raporda, son dönemde ise bu görevlere “aşırı tutucu dini tarikat mensupları” ya da MHP’ye yakın adların getirildiğine dikkat çekildi.
Kurallara riayet etmek ve yansız kalmaktan uzak bu yeni kadroların vasıflarının da yetersiz olduğu anlatılan raporda, kamu bürokrasisinin giderek politize hale gelmesiyle, kamu görevlisi olmak ile parti üyesi olmak arasındaki sınırların da neredeyse ortadan kalktığı kaydediliyor.
Devlet kurumlarının zayıflaması ve felce uğraması mevzusunda, Merkez Bankası, Türkiye İstatistik Kurumu, Türkiye Varlık Fonu’ndan örnekler aktarılırken, Cumhurbaşkanı ile ailesinin bunlar üstünde devasa nüfuz sahibi olduğu açıklandı, buralarda “ahbap-çavuş ilişkilerinin” yargı sürdüğü kaydedildi.
MİT’in artan ve değişen görevi
Türkiye’de yeni sistemle beraber yürütme gücünün tek bir şahıs, kısaca cumhurbaşkanında toplandığına, kurumlar üstündeki kontrolünün de “çok büyük” olduğuna vurgu meydana getirilen araştırmada, ek olarak Ulusal İstihbarat Teşkilatı’nın (MİT) son yıllarda edinmiş olduğu operasyonel yetkiler ve dokunulmazlık zırhı ile ağırlığının arttığına işaret ediliyor.
Raporda, “Günümüzde MİT’in oynadığı merkezi rol, terörle savaşım ve bürokrasinin gözetlenmesi ile sınırı olan değil. Anlaşılan o ki Cumhurbaşkanı Erdoğan, MİT’i bununla beraber, kendi partisini denetim altında tutmak için de kullanıyor” görüşü dikkat çekiyor.
“Erdoğan’ın manevra alanı daraldı”
Yeni hükümet sistemi ile beraber Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kurumlar üstünde “neredeyse sınırsız ve denetimsiz” bir güce haiz olduğu, buna karşın, hem de sürpriz bir halde “cumhurbaşkanının siyasal manevra alanının parlamenter sistemde olduğundan daha da dar hale geldiği” gözlemi aktarılıyor.
“Yeni sistem, ulaşılacağı söylenen hedeflerin gerçekleştirilmesinde başarısız oldu” değerlendirmesine yer verilen raporda, gelinen noktada bugün Erdoğan’ın “iktidarı muhafaza etme mücadelesi yürüttüğü” belirtiliyor.
“Ne ekonomik görünüm ne de toplumsal öngörüler ümit vaat ediyor” görüşüne yer verilen araştırmada, “Toplumun seküler kesimlerine uygulanan muhteşem baskıya karşın, ülke nüfusunun tamamını dindar Müslüman bir millete dönüştürme girişimi de başarısız oldu” görüşü aktarılıyor.
Araştırmaya nazaran son dönemde AKP’ye seçmen desteği azalırken, Erdoğan’ın iktidarda kalabilmek için MHP’ye olan bağımlılığı daha da artıyor. Erdoğan’ın ek olarak İslamcı kesimdeki destekçilerini de kaybetmekte olduğuna işaret ediliyor.
Asil ve Akar’a dikkat çekiliyor
“AKP, Erdoğan’ın seçim makinesi işlevini gören bir çarka dönüştü” tespiti meydana getirilen raporda, parti üyelerinin eleştirilerini artık dile getiremedikleri, kararların ise Erdoğan’ın çevresindeki minik bir grup tarafınca alındığı belirtiliyor, “Parti Erdoğan’ın seçim aracı seviyesine düşürüldü ve siyasal katılımın bir kanalı olma işlevini yitirdi” yorumu aktarılıyor.
Erdoğan’ın partisi içinden açık bir meydan okuma ile karşı karşıya bulunmadığı sadece parti içinde, klikler içinde nüfuzunu arttırma mücadelesinin gözlemlenebildiğine vurgu yapılırken, İçişleri Bakanı Süleyman Asil ile Müdafa Bakanı Hulusi Akar’ın popülaritesinin de son dönemde artmakta olduğuna dikkat çekiliyor.
MHP’nin artan gücü
MHP’nin Türk siyasetinde değişen görevi ve devlet kurumlarında artan ağırlığının da mercek altına alındığı araştırmada Erdoğan’a geçmişte sert karşıcılık eden Bahçeli’nin darbe girişimi sonrası sunmuş olduğu desteğin sebepleri sıralanıyor.
Bahçeli’nin “U dönüşü” olarak vasıflandırılan, darbe girişimi sonrası cumhurbaşkanlığı hükümet sürecine verdiği destekle, MHP’nin meclisteki temsil oranına kıyasla oldukça daha büyük bir siyasal nüfuz alanına haiz olmasını sağladığına dikkat çekilirken, “MHP, yeni sisteme desteğiyle kadrolarına devlet bürokrasisinin kapısını açtı” tespitine yer verildi. Bu zamanda MHP’lilerin yanısıra, Batı karşıtı ulusalcılar ve ek olarak tarikatlara yakın adların de bürokraside boşalan kadroları doldurduklarına yer verildi.
“MHP artan oranda belirleyici bir siyasal güce dönüşürken, Erdoğan ve partisi seneler sonrasında kendilerini müdafa konumunda buldu” tespitinin aktarıldığı raporda, güvenlik kurumlarında güçlenen MHP kadrolarına işaret edilerek, “AKP’nin güvenlik bürokrasisi üstünde tam kontrolü sağlamaya uzak olduğu yönünde sinyaller artıyor. Bu bakımdan güçlenen MHP, cumhurbaşkanının politikalarını belirleme, beraber belirleyebilme pozisyonunda bulunuyor” görüşü savunuldu.
Demokrasi onarılabilecek mi?
SWP raporunda, Türkiye’deki yeni sistemin demokrasi ve bürokrasinin işleyişinde yarattığı tahribat örnekleriyle anlatılırken, karşıcılık partilerinin itirazları ve alternatif oluşturma çabaları da incelendi.
Türkiye’de muhalafet partilerinin parçalanmış halde oldukları, sadece cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine itirazlarının bu partileri bir araya getiren mühim unsurlardan biri haline geldiğine işaret edilen raporda, bununla beraber partilerin demokrasinin onarılmasını sağlayacak ortak bir vizyon geliştirmeyi başarıp başarmayacaklarının hemen hemen belirsiz olduğu kaydedildi.
Araştırmada, “Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin yol açmış olduğu kurumsal tahribat ve muhalefetin belirsiz görünümü, pozitif yönde kolay ve süratli bir değişiklik mevzusunda ihtiyatlı olunmasını lüzumlu kılıyor” tespitine yer verildi.
AB ve Avrupa hükümetleri ne yapmalı?
Raporun son bölümde, Türkiye tarihinde bir “dönüm noktası” olduğu belirtilen cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin, AB-Türkiye ilişkilerine tesirleri de mercek altına alınıyor.
“Türk Hükümeti’nin gelecek yıllarda demokrasi ve hukuk devletine geri dönmek için adımlar atma olasılığını tasarım etmek güç” denilen bu bölümde, hükümet tarafınca bilgili izlenen kutuplaştırma stratejisinin, dış tehdit ve Batı karşıtı söylemlerin süreceği öngörüsünde bulunuluyor.
Muhalefetin ciddi güçlüklerle karşı karşıya bulunduğuna işaret edilen raporda, demokrasinin tekrardan tesis edilmesinin de güç olacağı görüşü aktarılıyor.
Ek olarak, “AB Türkiye’yi reformlara zorlayamaz. Demokratikleşme için uygun bir iklim ve buna destek veren siyasal akımların olması gerekiyor. Bunların ikisi de şu an için zayıf görünüyor” tespitine yer veriliyor.
Ekonomik istikrar AB için de oldukça mühim
AB ve üye ülkelerin, Türkiye ile ortak ekonomik ve güvenlik çıkarları alanlarında ortaklaşa iş haricinde çok da fazla bir alternatife haiz olmadıklarına işaret edilen raporda, Türkiye’nin ekonomik olarak istikrarsızlaşmasının Avrupa’nın çıkarına olmadığının altı çiziliyor.
SWP raporunda, ekonomik ilişkilerin orta ve uzun vadeli olarak güvence altına alınması gerektiği, bu bağlamda da Gümrük Birliği’nin etkili bir vasıta olabileceği kaydediliyor. Ek olarak AB’nin hukuk devleti ve demokrasiyi korumak için çaba sarfeden sivil cemiyet aktörlerini desteklemeye devam etmesi öneriliyor.
“Şüphesiz ki AB demokratik düzeltim adımları atması için Türkiye’yi zorlayamaz” ifadelerine yer verillen raporda, son dönemde ekonomik nedenlerle Ankara’nın yine yüzünü Avrupa’ya döndüğü hatırlatılıyor, AB’nin Türkiye’ye sorumluluklarını hatırlatması, demokrasi ve insan haklarını gündemde tutmaya devam etmesi gerektiği vurgulanıyor.
SWP en etkili fikir kuruluşlarından
1962 senesinde kurulan SWP, Almanya’nın en etkili fikir kuruluşlarından biri olarak kabul ediliyor ve son yıllarda Türkiye ile ilgili oldukça sayıda araştırmaya imza atıyor.
200 çalışanıyla Avrupa’nın en büyük fikir kuruluşlarından önde gelen SWP, Alman Hükümeti ve Federal Meclis’e danışmanlık veriyor, ek olarak AB, NATO ve BM şeklinde Almanya için mühim internasyonal kuruluşlara da katkılar sağlıyor. SWP bünyesinde, Uygulamalı Türkiye Araştırmaları Merkezi (CATS) de etkinlik gösteriyor. SWP finansmanını, kamu kaynaklarından sağlıyor. Kıymet Akal / Deutsche Welle Türkçe

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir